Dikgetho di sebetsa jwang

Dikgetho tsa mmuso wa lehae di tlameha ho tshwarwa bonyane ha nngwe dilemong tse ding le tse ding tse hlano.
Ho na le mefuta e meraro ya bomasepala. Yona ke:

  • Metropholithene
  • lehae
  • setereke

Bomasepala ba metropholithene le ba lehae

Bomasepala ba bangata ba arotswe ka dibaka tse bitswang diwate. Mme, bomasepaleng ba bangata, ho na le ditsela tse pedi tsa ho kgethwa ho ba lekhanselara. Tsela ya pele ke ho kgethwa ho ba lekhanselara la wate.

Lekhanselara la wate ke ofisiri e kgethwang ho ba moemedi wa sebaka (kapa “wate”) lekgotleng. Lekhanselara lena le ka emela mokgatlo wa dipolotiki, le ka ema e le mokgethwa ya ikemetseng kapa la emela mokgatlo wa lehae o jwalo ka Mokgatlo wa Balefella lekgetho la ditshebeletso. Mokgethwa ya fumanang dikgetho tse ngata ka ho fetisisa wateng o kgethwa ho ba lekhanselara la wate. Ketso ena e bitswa mokgwatshebetso wa dikgetho wa “mohlodi ka palo”. Haeba lekhanselara la wate le tlohela mosebetsi lebakeng lefe kapa lefe, jwalo ka ho leboha mosebetsi, dikgetho tse ding di tlameha ho tshwarwa ho kgetha lekhanselara le letjha.

Makhanselara a wate ke halofo ya baemedi ba kgethilweng lekgotleng. Halofo e nngwe e kgethwa ho ba baemedi ba mokgatlo ka mokgwatshebetso o bitswang kemedi e kgekgethane (PR), ho itshetlehilwe karolong (karolong ya phesente) ya dikgetho tseo mokgatlo wa bona wa dipolotiki o e fumanang dikgethong. Ba tsejwa ka hore ke makhanselara a PR.

Hobane makhanselara a wate a kgethwa ke diwate tsa bona, ba ikarabella ka kotloloho ditjhabeng tsa bona ho na le makhanselara a PR a ikarabellang ka kotloloho ho mokgatlo wa dipolotiki o ba kentseng lenaneng.

Bomasepala ba nang le makhanselara a wate ba ka theha dikomiti tsa wate. Dikomiti tsena di lokela ho ba sesebediswa sa ho nka karolo ha setjhaba mmusong wa lehae.

Bomasepala ba setereke ha ba a arolwa ka diwate. Ho makhanselara a setereke, diphesente tse 60 di hirwa ke bomasepala ba lehae la bona mme diphesente tse setseng tse 40 di kgethwa ka kotloloho ke bakgethi ho itshetlehilwe ka PR.

Bakgethi ba bomasepala bana ba setereke ba kgetha hararo: Kgetho e le nngwe ya mokgethwa wa wate, kgetho e le nngwe ya mokgatlo lekgotleng la lehae le kgetho e le nngwe ya mokgatlo lekgotleng la setereke.

Dikgetho tsa mmuso wa lehae di fapane le dikgetho tsa porovense le tsa naha, ka ha dikgetho tsa naha le tsa porovense di sebedisa mokgwatshebetso wa PR feela moo bakgethi ba kgethang bakeng sa mokgatlo wa polotiki feela e seng bakgethwa ka bonngwe. 

Ingodisetseng ho kgetha

Le ka kgetha feela ha le ingodisitse lenaneng la bakgethi, ka hoo netefatsang hore le ngodisitse! Le ka sheba ho bona hore na le ngodiseditse ho kgetha ka ho iteanya le Khomishene ya Dikgetho e Ikemetseng (IEC) kapa Ofisi ya Dikgetho Masepaleng wa lona. Le tla hloka nomoro ya lona ya ID.

Ho ngodisa le tlameha:

  • bonyane ho ba le dilemo tse 16 (le ka ngodisetsa ho kgetha le le dilemo tse 16, empa le hloka ho ba le dilemo tse 18 ho kgetha)
  • etsang kopo ya boingodiso ka seqo
  • ebang baahi ba Aforika Borwa (badudi ba nako tsohle ba ke ke ba kgetha, le ha ba na le bukana ya ID e tala)
  • tshwarang mme le bontshe bukana ya ID ya bakhoutu kapa setefekeiti sa boitsebiso sa nakwana se molaong.

Letsatsi la ho qetela la ho etsa kopo ya ho kgetha ke letsatsi la pele dikgetho di phatlalatswa– botsang IEC ka letsatsi la nnete.

Haeba ha motho ha a kgone ho ya seteisheneng sa ho kgetha hobane a qhwadile kapa a tswetse kantle ho naha, a ka etsa kopo ya ho kgetha pele ho letsatsi le behetsweng, kgethong e ikgethang. O hloka ho ngodisa ha nngwe feela ntle le ha o tloha kapa meedi ya setereke sa heno sa ho kgetha e fetoha, ketsahalong e jwalo o tlamehang ho ngodisa moo. O tlameha ho kgetha wateng ya masepala moo o ingodiseditseng ho kgetha.

Kgetho ya bakgethwa ba wate 

Ho ba le seabo ha lona dikgethong ha ho a thibelwa ho kgetheng feela. Setjhaba sa heno le sona se ka kgetha bakgethwa bao le dumelang hore ba tla emela le ho lwanela ditabatabelo tsa setjhaba sa heno. Motho ofe kapa ofe ya dulang masepaleng oo a ingodiseditseng ho kgetha ho oona a ka kgetha motho kapa ya eba mokgethwa. Ho amoheleha mokgethwa o tlameha ho:

  • ba moahi wa Aforika Borwa ya nang le ID e molaong
  • amohela kgetho le ho faela diforomo tse hlokehang le IEC pele ho letsatsi la ho qetela la dikgetho
  • fumana moo ho saenneng batho ba 50 ba amohelehang ho kgetha masepaleng wa heno ba sebedisa foromo eo IEC e faneng ka yona
  • lefa dipositi (ho itshetlehilwe boholong ba masepala wa heno, jwalo ka ha ho boletswe ke IEC. E a kgutliswa ka mora dikgetho haeba mokgethwa a fumana diphesente tse 10 kapa ho feta tsa kgetho).

Bakgethwa bao e leng basebeletsi ba mebuso ya lehae, ya porovense kapa ya naha, kapa baemedi ba kgethilweng mebusong e meng ya naha, ya porovense kapa ya lehae, haeba ba kgethilwe ba tlameha ho leboha mesebetsi ya bona pele ba kena mosebetsing. Mekgatlo ya dipolotiki e tlameha ho ngodisa le IEC ho batla bakgethwa ba PR. Mokgatlo o mong le o mong o beha ditsamaiso tsa oona tsa dikgetho tsa lenane la PR. Haeba o le setho sa mokgatlo wa dipolotiki, ena ke tsela e nngwe ya ho kena kgethong ya bakgethwa – ka ho ya dikopanong tsa ho kgetha le ho kgetha bakgethwa ba mokgatlo. Bakgethwa ba PR ba tlameha ho kgotsofatsa pehelo e tshwanang mme manane a mokgatlo a ngodisitswe le IEC le ho fumantshwa setjhaba.