Tjhelete e tswa kae?

Bomasepala ba fumana tjhelete ya bona mehloding e meraro. Wa pele, ba iketsetsa e nngwe ya tjhelete ya bona ka ho lefisa batho kaofela ba nang le thepa e jwalo ka lefatshe, matlo le makgetho a dikgwebo a itshetlehileng ka boleng ba thepa ya bona. Tsela ya bobedi eo ba etsang tjhelete ke ka ho lefisa makgetho a ditshebeletso tse kang metsi, motlakase, tsamaiso ya matlakala le tshebediso ya disebediswa tsa masepala tse jwalo ka mabala a dipapadi. Bomasepala ba bang ba kgona ho etsa tjhelete e ngata ka tsela ena, ha bomasepala ba fokolang ba sa iketsetse letho mme ba tshepetse ka botlalo phetisong ya ditjhelete ho tswa mmusong wa naha, oo e leng mohlodi wa boraro wa tjhelete ya bomasepala.

Makgetho a thepa ya masepala

Haeba ha le kgone ho lefa makgetho a thepa hobane le fumana thuso ya tjhelete ya mmuso ya setjhaba kapa le sa sebetse, le ka ba le tokelo ya ho tlohediswa ho lefa nakwana, theolelo makgethong ao le a kolotang masepala. Iteanyeng le ofisi ya masepala wa lona ho batla ho tseba hore le ka etsa kopo jwang le dipehelo tsa ho lokela ho dumellwa. Ditheolelo tsa makgetho a thepa di ka hokelwa boingodisong ba rejisetara ya bofuma ya (sheba karolo e amehang rejisetareng ya bofuma).

Mmuso wa naha o fa bomasepala tjhelete ka ditsela tse pedi. Ya pele ke ka ho bitswang “kabo ya karolo e lekalekanang”, eo e leng phetiso ya tjhelete e tswang Lefapheng la Mmuso la Matlole a setjhaba. Tjhelete ya karolo e lekalekanang eo masepala o e fumanang e itshetlehile dinthong tse ngata tse jwalo ka boholo ba baahi ba oona ba meputso e tlase, ditjeho tsa ditshebeletso tsa motheo le bokgoni ba oona ba ho iketsetsa tjhelete ya oona. Kabo ena e ne e etseditswe ho sebedisetswa ditshebeletso tsa motheo le ditjeho tsa tshebetso. Bothata bo le bong ka kabo ya karolo e lekalekanang ke hore ke thuso ya tjhelete ya mmuso e se nang dipehelo, ho bolelang hore mmuso wa lehae o ka sebedisa tjhelete dinthong tse ding ho na le ditshebeletso tsa motheo, le ha o lokela ho sebedisa tjhelete ho ntlafatsa ditshebeletso tsa motheo.

Bomasepala ba boela ba fumana tjhelete mmusong wa naha ka mofuta wa thuso ya ditjhelete tsa mmuso tse behetsweng dipehelo. Thuso ya tjhelete ya mmuso ya tlhophiso ya disebediswa tsa tshebetso ya Masepala (MIG) ke thuso ya tjhelete ya mmuso e bohlokwa haholo ho tswa mmusong wa naha. MIG e tlameha ho sebedisetswa ho atolosa le ho hlokomela tlhophiso ya disebediswa tsa tshebetso ho fana ka ditshebeletso tsa motheo tse jwalo ka metsi, motlakase le tsamaiso ya dikgwerekgwere.

Nakong e fetileng, bomasepala ha ba sebedisa tjhelete kaofela eo ba e abetsweng ka thuso ena ya tjhelete ya mmuso ka lebaka ka ho haellwa ke bokgoni le tsamaiso e sa lokang ya ditjhelete. Nakong ya selemo sa ditjhelete sa 2010/11, ho etsa mohlala, bomasepala ba 272 Aforika Borwa ha ba a sebedisa kotara ya tjhelete e neng e le teng ya bona mme e nngwe ya tjhelete ena e ile ya lokela ho kgutlisetswa lefapheng la mmuso la matlole a setjhaba. Sena se bile le seabo tsamaisong e lenama eo bomasepala ba fanang ka tlhophiso ya disebediswa tsa tshebetso bakeng sa ditshebeletso..

Ho potoloha ha tsamaiso ya ditjhelete tsa masepala

Ho sa kgathalatsehe hore tjhelete e tswa kae kapa e sebedisetswa eng, e tlameha ho tsamaiswa le ho arabelwa ka tsela e tshwanang selemo se seng le se seng. Tsamaiso ya ditjhelete tsa masepala e potoloha ka selemo, e leng ho kenyeletsa diketsahalo tse nne tse akaretsang: ho rera le ho etsa tekanyetso ya ditjhelete; ho kenya tshebetsong le ho sebedisa tjhelete; ho beha leihlo ditshebeletsong le ho sebedisa tjhelete; le tlhahlobisiso ya ditshebeletso le ho sebedisa tjhelete.

E nngwe le e nngwe ya diketsahalo tsena e fa ditho tsa setjhaba le balwanelaphetoho, ba jwalo ka wena, menyetla ya ho nka karolo, ho beha leihlo le ho netefatsa hore masepala o sebedisa tjhelete ya oona molemong wa setjhaba. Haeba ntho e itseng e sa sebetse nakong ya ketsahalo e le nngwe, sena se ka ba le kameho ho kengwa tshebetsong ha ketsahalo e latelang. Ke boikarabelo ba masepala ho netefatsa hore mokgwatshebetso o sebetsa ka tshwanelo. Karolo ena kaofela e hlalosa bohato bo bong le bo bong ba mehato e mene ya potoloho ya tsamaiso ya ditjhelete tsa masepala ka botlalo.

Ho rera le Ho etsa tekanyetso ya ditjhelete

Selemo se seng le se seng bomasepala ba hlokeha ho hlahlobisisa diIDP le ditekanyetso tsa ditjhelete tsa bona (karolo ya 21, 57, 69 ya MFMA). Tshebetso ena e qala ka Phuptjane ya selemo se tlang pele masepala a tla kenya tshebetsong IDP ya oona le ho sebedisa tjhelete ya oona phanong ya ditshebeletso. Tekanyetso ya tjhelete ke moralo wa ditjhelete wa masepala mme o bontsha hore ke tjhelete e kae e tla iswa ketsahalong e nngwe le e nngwe ya tse boletsweng ho IDP. Tekanyetso ya tjhelete e lokela ho bolela hore masepala o fumana tjhelete ya oona hokae, o tla fumana bokae le hore ke bokae e tla sebedisetswa dintho tse kang meputso, dintho le ditshebeletso, tlhophiso ya disebediswa tsa tshebetso le disebediswa.

Molao o hloka masepala hore o iteanye le setjhaba ha o beha dintho tsa oona tse bohlokwa, o etsa meralo ya oona le ho aba disebediswa dinthong tsa bohlokwa ka tekanyetso ya tjhelete. Ka Phato le Loetse selemong se tlang pele tekanyetso ya tjhelete e kenngwa tshebetsong, masepala o tlameha ho fumana diphehiso ho tswa ditjhabeng, ka seo ba se nahanang ka ditshebeletso tseo ba di fumanang le diphetoho dife kapa dife ditlhokong le ditebellong (Kgaolo ya 4 ya Molao wa Mekgwatshebetso ya Masepala).

Ebe masepala o lokisa IDP ya oona le ho etsa moralo wa tekanyetso ya tjhelete. Hang ha sena se entswe, masepala o tlameha ho boela o kopana le setjhaba ho netefatsa hore ditlhoko le dintho tse batlwang tse utlwahalang di phethahaditswe (karolo ya 21 ya MFMA; Kgaolo ya 4 ya Molao wa Mekgwatshebetso ya Masepala). Haeba ditlhoko tsena di sa phethahatswa, IDP le tekanyetso ya ditjhelete di ka boeletswa. Sena se lokela ho etswa pakeng tsa Tlhakubele le Mmesa pele selemo sa ditjhelete se qala ka Phuptjane.

Ke boikarabelo ba lekhanselara ho netefatsa hore ho kopanwa le setjhaba ho raleng ha tekanyetso ya ditjhelete le hore ditlhoko tsa lona di a nahanelwa ha ho rerwa le hore ho na le disebediswa tse lekaneng tse abetsweng ho phethahatsa ditshepiso tsa masepala. Ke boikarabelo ba lekhanselara le masepala wa heno ka bobedi ho netefatsa hore le tseba ditshebeletso tseo ho lokelwang ho fana ka tsona le ho fana ka bopaki ba hore ho abilwe disebediswa mabapi le sena. Jwalo ka karolo ya komiti ya wate, mokgatlo wa setjhaba kapa ka bo lona ke boikarabelo ba lona ho netefatsa hore ditlhoko tsa setjhaba le dintho tseo se di batlang di sekehelwa tsebe le hore ke motheo wa morero le tekanyetso ya ditjhelete

Ho kenya tshebetsong le Ho sebedisa tjhelete

Mona masepala o qala ho sebedisa tjhelete eo ho fanweng ka yona tekanyetsong ya ditjhelete diketsahalong tse boletsweng ho IDP. E lefa meputso, bafepedi ba tshebeletso, e reka dintho tse hlokehang ho fana ka ditshebeletso, e reka le ho hlokomela metjhini le disebediswa, le ho etsa le ho hlokomela tlhophiso ya disebediswa tsa tshebetso. Tshebetso ena e qala ka Phuptjane mme e fela Motshehanong selemong se latelang (karolo ya 69 ya MFMA).

Sena se bolela hore le ka sebedisa ditokomane tsena ho beha leihlo kgatelopeleng ya masepala wa heno ka ho phetha ditshepiso tsena. Lebang dibakeng tsa diporojeke mme le shebe hore ho fanwa ka ditshebeletso le ditlhophiso tsa disebediswa tsa tshebetso kapa le ka batla hore lekhanselara la heno le fane ka bopaki ba hore sena se a etsahala! Ho etsa mohlala, haeba IDP le tekanyetso ya ditjhelete e bontsha hore masepala o rera ho eketsa diphaepe tsa metsi lekeisheneng la heno selemong sena, lebang dibakeng tseo diporojeke tsena di kengwang tshebetsong ho tsona mme le netefatse hore ho aha ho qadilwe ka nako! Le ka boela la beha leihlo kgatelopeleng e entsweng ho kenngweng tshebetsong ha diporojeke tsena ho ya ka merero le tekanyetso ya ditjhelete le ho netefatsa hore di nakong. Mme le ka botsa hore ke dikhamphani dife tseo e leng karolo ya porojeke le hore di fumane thendara jwang – sena ke ho netefatsa hore ditshebetso tse nepahetseng di latetswe le hore tumellano ha e a fumantshwa ka lebaka la ho tsebana ka dipolotiki feela.

Haeba le sa kgotsofatswa ke hore ditshebeletso di fumantshitswe ka tshwanelo, le ka hlahisa taba dikopanong tsa komiti ya wate, la bua le lekhanselara la heno ho fumana tlhaloso kapa la etsa sehlopha se nang le thahasello ho batla hore dingongoreho tsa lona di kgotsofatswe. Le ka boela la iteanya le mekgatlo e seng e le teng kapa la e kenela.

Ho beha leihlo

Ho netefatsa hore masepala o phethahatsa ho ya ka IDP le hore o sebedisa tjhelete ya oona jwalo ka ha o lokela ho etsa jwalo, masepala o tlameha ho beha leihlo ka hloko diketsahalong tsa oona le tshebedisong ya oona ya tjhelete. Ho etsa sena masepala o tlameha ho ba le mekgwatshebetso e shebisisang tefo ya meputso, ho rekwa ha dintho le tefo ya bafani ba ditshebeletso le borakonteraka ba ho aha. Masepala o tlameha ho boela o tiisa ka dintho tse bonahalang hore ho fanwe ka ditshebeletso le hore ditlhophiso tsa disebediswa tsa tshebetso di entswe ho ya ka dipehelo tse behetsweng. Masepala o hlokeha ho etsa diteitemente tsa ditjhelete tsa kgwedi le kgwedi le tsa kotara le kotara (dipehelo tsa ka moo ba sebedisang tjhelete ya bona ka teng) ha mmoho le dipehelo tsa phano ya ditshebeletso tsa kotara le kotara (karolo ya 62 le karolo ya 71 ya MFMA).

Netefatsang hore lekhanselara la heno le hlalosa dikahare tsa dipehelo tsena dikopanong tsa komiti ya wate le hore le araba dingongoreho tsa lona.

Tlhahlobisiso

Qetellong ya selemo se seng le se seng, masepala o tlameha ho sheba dilemong tse morao le ho lekola hore o sebeditse jwang ka ho phethisa ditshepiso tsa oona tse leng ho IDP le hore na o sebedisitse tjhelete ya oona ho ya ka tekanyetso ya oona ya ditjhelete. Masepala o lokela ho phatlalatsa tlhahlobisiso ena pehelong ya selemo le selemo ka Pherekgong selemong se seng le se seng.

Masepala o mong le o mong o boetse o hlokeha ho ba le komiti e hlahlobang ditjhelete e tlamehang ho etsa tlhahlobisiso ya ka ntle e sa nkeng lehlakore ya ditjhelete tsa masepala. Komiti ya tlhahlobo ya ditjhelete e tlameha ho ba le bongata ba ditho tsa yona bo tswang ka ntle ho masepala ho netefatsa hore komiti e ikemetse le ho ka sebetsa ka mokgwa o amohelang maikutlo a bohle le ditsamaiso tse sa patweng (karolo ya 166 ya MFMA). Ho bohlokwa ho tseba hore ke bomang ba leng komiting ya heno ya bohlahlobi ba ditjhelete, ba kopano ha kae, le hore maikarabelo a bona ke afe. Haeba ha ho na komiti ya bahlahlobi ba ditjhelete, o lokela ho pheella hore e thehwe.

Diinstitushene tse ikemetseng tse jwalo ka Mohlahlobikakaretso Auditor General (AG) le tsona di hlokeha ho hlahloba ditjhelete tse sebediswang ke masepala le tshebetso phanong ya ditshebeletso. Ba hlahisa pehelo e tlamehang ho hlaha pehelong ya selemo le selemo ya masepala (karolo ya 122-126 ya MFMA). Diqeto tsa AG diphethong tsa hlahlobo ya ditjhelete tsa 2009/10 di hlahisa dintlha tsa bohlokwa tse latelang:

  • Bomasepala ha ba a kgona ho arabela dibiliyone tse fetang tse 10 tsa diranta selemong, tseo boholo ba tsona bo nang le kgonahalo ya ho lahleha ka boqhekanyetsi le bobodu.
  • Ho hloleha ho phethahatsa ho ya ka molao wa ditjhelete tsa setjhaba ke koboanela.
  • diphesente tse 89 tsa bomasepala ha di a phethahatsa ho ya ka molao pehelong ya tshebetso ya phano ya ditshebeletso mme diphesente tse 24 tsa bomasepala ho hang ha di a fana ka pehelo.

Ditlhahlobisiso tsa ho sebedisa tjhelete le phano ya ditshebeletso di bohlokwa ka ha di bolella masepala ka seo ba se entseng hantle, seo ba sa se etsang hantle, le seo ba lokelang ho se etsa nakong e tlang ho phethahatsa ditlameho tsa bona. Di bopa motheo wa ditokiso tsa nako e tlang ho IDP le tekanyetso ya ditjhelete ya selemo se latelang.

Ditlhahlobisiso tsena, haholoholo tse ikemetseng, di boela di o bontsha hantle hore masepala wa heno o sebetsa hantle ho le hokae mme di tlameha ho etswa hore o di fihlelle pehelong ya selemo le selemo. Dipehelo tsena di lokela ho fumaneha ofising ya masepala wa heno, dilaeboraring le inthaneteng.

Masepala o boetse o hlokeha ho tshwara dikopano tsa ho mamela setjhaba ho ngangisana ka dipehelo tsena. Dikopano tsena tsa ho mamela di lokela ho etsahala ka Pherekgong selemong se seng le se seng. Netefatsa hore le buisana ka ditaba tsena tsa phano ya ditshebeletso le ditho tse ding tsa setjhaba sa heno pele le hore lekhanselara la heno le lemositswe ka dingongoreho tsa lona.

Haeba matsapa a lona a ho etsa masepala o arabele tshebediso ya disebediswa tsa setjhaba ha a atleha mme le kgona ho bontsha hore masepala o hloleha ho fana ka ditshebeletso tsa motheo le ho phethisa ditshepiso tsa oona tsa ditjhelete, O lokela ho tlaleha diketsahalo tsena lefapheng la porovense le jarang boikarabelo ba mmuso wa lehae kapa le ho lefapha la mmuso la naha – Lefapha la Puso e Kopanetsweng le Merero ya Setso (COGTA).

Haeba mmuso wa porovense (kapa wa naha) o fumana hore masepala ha o kgone ho phethahatsa ditlameho tsa oona, o ka qobella morero wa ho kgutlisetsa maemo setlwaeding. Sena se kenyeletsa:

  • ho lekola bobe ba bothata le boemo ba ditjhelete tsa masepala
  • ho hlwaya mawa a ho sebetsana le bofokodi ba tsamaiso ya ditjhelete
  • ho hlwaya disebediswa tse hlokehang ho kenya mawa ana tshebetsong le hore disebediswa tsena di lokela ho tswa kae
  • ho beha nako ya ho kenngwa tshebetsong ha morero wa ho kgutlisetsa maemo setlwaeding.

Haeba masepala o hana ho amohela moralo kapa haeba ha o kgone ho kenya morero tshebetsong, mmuso wa porovense o ka qhala lekgotla la masepala le ho beha masepala tlasa botsamaisi ho fihlela ho tshwarwa dikgetho tse ntjha (karolo ya 139 (4)(5) ya Molao wa Motheo; karolo ya 136-149 ya MFMA). Haeba sena se hloleha ho tlisa dintlafatso tse hlokehang, mmuso wa naha le oona o ka thusa le ho tsamaisa masepala ho fihlela ho tshwarwa dikgetho tse ntjha (karolo ya 150 ya MFMA).