Tlaleho ya ketso e sa amoheleheng

Tjhelete e utsuwa dithendareng tsa bobodu, ke makhanselara le diofisiri ka kotloloho, kapa ke dikhamphani tse amohelang tefo mme di sa etse mosebetsi. Ena ke tjhelete e lokelang ho sebedisetswa ditshebeletso le ho ntlafatsa ditjhaba. E ka kenyeletsa ditshebetso tsa bobodu tse jwalo ka ditefello tsa melemo e entsweng, kapa ho hloleha ho latela leano le loketseng la dithendara. E ka ba kotsi maphelong kapa tshireletsong kapa ya ba le kgonahalo ya ho baka tshenyo tikolohong, e ka bang le ditlamorao tse mpe haholo ha e sa kgaotswe. 

Bona ke bobodu. Re ka bo lwantsha.

Haeba o mosebeletsi wa mmuso wa lehae mme o bona bopaki ba bobodu kapa tsamaiso e mpe haholo, o lokela ho e tlaleha. Sena se bitswa “tlaleho ya ketso e sa amoheleheng”.

Molao o moholo wa Aforika Borwa o sebetsang tlalehong ya ketso e sa amoheleheng ke karolo ya 26 ya Molao wa Tlhahiso ya Tsebiso ya Sephiri e Sireleditsweng the Protected Disclosure Act (PDA). Molao ona o sebetsa feela tlalehong ya ketso e sa amoheleheng ya basebetsi empa o kenyeletsa batho ba sebetsang mmusong le boramosebetsi ba poraevete. Molao o etseditswe ho kgothalletsa batho ho tlaleha bobodu ka ho sireletsa basebetsi hore ba se tshwarwe hampe kapa ba hlekefetswa ke boramosebetsi ba bona kapa basebetsi ba bang ha ba tlaleha diketso tse sa lokang (“hlahisa tsebiso ya sephiri”). Sena se bohlokwa haholo hobane batho ba tshaba ho hlekefetswa kapa ho lelekwa haeba ba tlaleha ketso e sa lokang.

“Tlhahiso ya tsebiso ya sephiri e sireleditsweng” ke eng? Ha o tlaleha diketso tsa ramosebetsi wa hao tsa bosenyi, tse bontshang kgethollo kapa tse seng molaong ka ditsela tse ding tse itseng, tlasa Molao wa Tlhahiso ya Tsebiso ya Sephiri e Sireleditsweng, jwalo ka mosebeletsi, o lokela ho fuwa tokelo ya tshireletso hore o se hlekefetswe kapa wa tshwarwa hampe. E ka kenyeletsa ditshebetso tsa bobodu tse jwalo ka ditefello tsa melemo e entsweng, kapa ho hloleha ho latela leano le loketseng la dithendara.

Hopola hore batho bao e seng basebetsi, ba nang le tlhahisoleseding ka ketso e sa lokang e etswang kapa bobodu, tlasa Molao ona, ha ba na tshireletso ya molao ya ho iphethetsa ha ba tlaleha ketso e sa lokang. Empa o ka kopa Mosireletsi wa Setjhaba hore a etse dipatlisiso le ho etsa tlaleho kapa a tlalehe qoso ya hao le ho hlahlela nyewe le sepolesa.

Haeba o hloka thuso ka ho tlaleha ketso e sa lokang iteanye le babuelli, mekgatlo ya ditokelo tsa botho kapa mokgatlo o kang Setsi sa Dikeletso sa Demokerasi se Buletsweng bohle Open Democracy Advice Centre (ODAC), se ka o eletsang hore o sebedise Molao ona jwang.